Adıyaman ilimizin genel bilgileri
Yüzölçümü: 7.614 km²
İl Trafik No: 02
Adıyaman, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin batısında yer alan, tarih
sahnesindeki yeri ilk insanlara dek uzanan, pek çok değişik kültüre
merkezlik etmiş olan bir kültür ve turizm kentidir. Dünyanın en eski
yerleşim yerlerinden biri olan Adıyaman toprakları üzerinde, insanlık
tarihinin bütün evrelerine dair bulgular elde edilmiştir. Adıyaman,
dünyanın 8. harikası olarak anılan Nemrut Dağı eserleri, Kommagene
uygarlığının kalıntıları, dünyanın 4. büyük barajı olan Atatürk
Barajı,Çamgazi barajı, kış kampı organizasyonu, dünya birinciliğine
sahip halk oyunları ile öne çıkan bir kenttir.
İLÇELER: Adıyaman (merkez), Besni, Çelikhan, Gerger, Gölbaşı, Kâhta, Samsat, Sincik, Tut.
Besni: Adıyaman'ın batı kesiminde yer alan Besni en eski yerleşim
yerlerinden biridir. Önemli tarihi kalıntıları arasında Besni ilçesine
15 km. uzaklıktaki Sofraz Tümülüsü, 33 km uzaklıktaki Sesönk
(Dikilitaş) sayılabilir. Besni İlçesinin 6 km. kuzeydoğusunda yeralan
Besni İçmesinin suyu böbrek taşlarına, kronik kabızlık, bağırsak ve
mide iltihaplarında faydalıdır.
Çelikhan: Adıyaman'ın kuzeyinde yeralan ilçenin Korucak köyünde
bulunan içme suyu birçok hastalığa deva olup, şifalı bir su olarak her
yıl birçok kişi gelmektedir.
Gerger: Adıyaman'ın 100 km kuzeydoğusunda yeralan Gerger ilçesi,
İ.Ö. II. yüzyılda Kommageneliler'in atası olan Arsames tarafından
kurulan Gerger Kalesi ile anılmaktadır.
Kahta: İlin 34 km. doğusunda yer alan doğu ve güneydoğu sınırları
boyunca Fırat nehri uzanır. İlin en büyük ilçesi olan Kahta, Nemrut
Dağı Tümülüsü ve Tanrı heykelleri ile yaratıcısı Kommagene Uygarlığı
eserlerinin büyük bölümünü ilçe sınırlarında barındırır. Her yıl
binlerce yerli ve yabancı turist tarafından ziyaret edilen Nemrut
Dağı'na gelenlerin durak ve konaklama noktasıdır.
Samsat: Üç tarafı Atatürk Barajı gölü sularıyla çevrili bir yarım
ada şeklindeki Samsat Adıyaman'a 47 km uzaklıktadır. Yapılan arkeoloji
araştırma ve kazılarda eski Samsat ve civarında tarihi saraylar, Su
kemerleri, Kaleler ve kıymetli eşyalar bulunmuştur.
NASIL GİDİLİR?
Karayolu: Adıyaman'a karayolu ile Gaziantep, Şanlıurfa, Malatya,
Kahramanmaraş ve Diyarbakır olmak üzere beş güzergahtan gidilir.
Adıyaman'ın Gölbaşı ilçesi tam bir kavşak yeri olup, Malatya
Kahramanmaraş - Gaziantep karayolu ulaşımı Gölbaşı üzerinden sağlanır.
Otogar Tel : (+90-416) 216 35 35
Demiryolu: Demiryolu ulaşımı da Gölbaşı ilçesinden yapılmakta olup, Malatya - Fevzi Paşa demiryolu bu İlçeden geçmektedir.
İstasyon Tel : (+90-416) 781 60 80
Havayolu: Adıyaman Havalimanından tarifeli uçak seferleri bulunmaktadır.
Hava Limanı : (+90-416) 244 20 02
Baraj Ulaşımı: Adıyaman'dan geçen, Şanlıurfa, Diyarbakır dahil
Güneydoğu illerini birbirine bağlayan karayolu, Gerger İlçesine bağlı
Güzelsu köyündeki feribot seferleri ile Şanlıurfa ve Siverek İlçesi'ne
bağlanır.
GEZİLECEK YERLER
Nemrut Dağı
Doğu ve Batı Medeniyetlerinin, 2150 m. yükseklikte muhteşem bir
piramitteki kesişme noktası, Dünyanın sekizinci harikası Nemrut,
Yüksekliği on metreyi bulan büyüleyici heykelleri, metrelerce
uzunluktaki kitabeleriyle, UNESCO Dünya Kültür Mirasında yer
almaktadır.
Nemrut Dağı, üzerinde barındırdığı dev heykellerin ve anıt mezarın
yanı sıra, dünyanın en muhteşem gündoğumu ve gün batışının
seyredilebildiği yer olmasıyla da ilgi çekmektedir. Her yıl binlerce
insan gündoğumu ve gün batışını seyretmek için Nemrut Dağına
gelmektedir.
UNESCO tarafından Dünya Kültür Mirası olarak ilan edilen Nemrut
Dağı, çevresindeki Kommagene Uygarlığı eserleri ile birlikte ülkenin
önemli Milli Parklarından biridir. Nemrut Dağındaki dev heykeller ve
tümülüs, Arsameia (Eski Kale), Yeni Kale, Karakuş Tepesi ve Cendere
Köprüsü Milli Park sınırları içerisinde yer alıyor.
Anıtlar
Karakuş Tümülüsü (Kadınlar Anıt Mezarı) Milli Parkın güneybatısında
Adıyaman-Kahta girişinde bulunan, Kommagene Kralı II. Mithridates
tarafından annesi İsas adına yaptırılan anıt mezar, sütun üzerindeki
kartaldan dolayı Karakuş Tümülüsü olarak anılmaktadır. Doğu, batı ve
güney yönlerde dörder sütun varken günümüze doğuda iki, batıda ve
güneyde birer sütun kalmıştır. Doğu sütun üstünde aslan ve kartal
heykel kalıntıları, batıdaki sütunun üstünde tokalaşma steli, yerde
aslan heykel parçası vardır. Nemrut Dağı giriş noktası olarak
belirlenen Karakuş Tümülüsü, Milli Park içersindedir.
Sofraz Tümülüsü İl merkezine 45 km., Besni ilçesine 15 km.
uzaklıkta, Üçgöz (Sofraz) köyündedir. 15 m. Yüksekliğinde olan mezarın
üzeri kırma taş ve molozla örtülüdür.
Sesönk (Dikilitaş) Besni ilçesinin 33 km. güneydoğusunda, Kızıldağ
üzerinde Kommagene Kralı II. Mithridates tarafından inşa edilen anıt
mezar, her biri yaklaşık 10 metre yükseklikte üç çift sütunla
çevrelenmiştir. Sütunları üzerinde kadın, erkek ve aslan kabartmaları
bulunmaktadır.
Karadağ Tümülüsü Adıyaman'a 5 km. mesafede, Karadağ eteğindedir, 2 bölümden oluşan bir kaya mezarı vardır.
Beştepeler Adıyaman'a 25 km. mesafedeki Ilıcak Köyü sınırları
içindedir. Yığma taşlardan yapılmış 6 adet tümülüs mezar bulunmaktadır.
Mezarların, Kommagene Kraliyet ailesine ait soylu kişiler için
yapıldığı tahmin edilmektedir.
Malpınarı Kaya Yazıtı Adıyaman'a yaklaşık 35 km. uzaklıkta Malpınar
mezrasında doğal kaya üzerine oyulmuş Hiyeroglif bir kitabe ve kayalara
yapılmış yerleşim birimleri Geç Hitit dönemine aittir.
Köprüler
Cendere Köprüsü Adıyaman'a 55 km. uzaklıkta ve Karakuş tümülüsünün
kuzeydoğusundadır. Kahta çayının en çok daraldığı kesimde iki ana kaya
üzerinde 92 iri kesme taştan yapılan bir büyük kemer ve doğu
tarafındaki küçük bir tali kemerden oluşur.
Köprü, depreme karşı korunacak şekilde, sütunlara köprüye esneklik
payı verilerek inşa edilmiştir. Köprünün hemen alt tarafında bulunan
Kommageneliler'in Antiochos Theos döneminde inşa ettiği 5 kemerli diğer
bir köprü, Romalılar tarafından yıkılmıştır.
Göksu - Kızılin Köprüsü Gümüşkaya köyü ile Ağcin köyü arasında Göksu
çayının daraldığı bir noktada kaya zemin üzerinde kurulan köprü Roma
dönemine aittir. Orta kemerin dışında genel olarak sağlam durumdadır.
Altınlı Köprü Köprünün büyük bir kemeri ve kademeli olarak küçülen
üç kemeri daha vardır. Köprü taşları harç kullanılmadan sıkıştırma
(Cendere) stiliyle yapılmıştır.
Kaya Mezarı ve Mağaralar
Haydaran Kaya Mezarları Adıyaman'ın 17 km. kuzeyinde Taşgedik Köyü
sınırları içinde yer alır. Kaya mezarlar ve Güneş Tanrısı Hellias ile
Kral Antiochos'un tokalaşma kabartmaları vardır.
Turuş Kaya Mezarları Adıyaman il merkezine 40 km. uzaklıkta ve
Adıyaman-Şanlıurfa karayolunun 1 km. batısında yer alan Turuş Kaya
Mezarları Roma Dönemine aittir. Mezarlar zeminden aşağıya doğru ana
kaya oyularak yapıldığından mezarların girişine aşağıya doğru inen
10-13 basamaktan sonra ulaşılır. Bazılarının duvar ve kapı girişlerinde
çeşitli figürlerde kabartmalar bulunmaktadır.
Dolmenler Dikilitaşın kuzeyindeki kayalık alanlarda, Aşağı hozişi
köyü yakınlarında dolmen tipi mezarlar bulunmaktadır. Sala benzeyen iki
büyük kayanın birbirine çatılması ile yapılan bu mezarların Taş Devri
insanlarından kaldığı tahmin edilmektedir.
Zey Adıyaman'a 7 km. mesafede, Zey Köyü yakınında, erken dönem
Hıristiyanların yaşadığı yerleşim birimleri bulunmaktadır. Köyde ayrıca
Şeyh Abdurrahman Erzincani'ye ait bir türbe ve cami yer alır.
Göksu Mağaraları Göksu ırmağı boyunca yer alan 40 - 50 m.
yükseklikteki sarp kayalıklar üzerinde doğal mağaralar bulunmaktadır.
Besni tarafında Kızılin ve Sarıkaya Köyleri ile Adıyaman tarafında
Gümüş Kaya ve Mal Pınarı civarında yoğunlaşmıştır.
Palanlı Mağarası Adıyaman'ın 10 km. kuzeyinde Adıyaman - Çelikhan -
Malatya karayolunun üzerinde Palanlı köyünde yer almaktadır. M.Ö.
40.000 yıllarında kullanılmış doğal bir mağaradır. Duvarında bulunan ve
halen fark edilen geyik figürü yalın kontur çizgilerle oluşturulmuştur.
Mağaranın yer aldığı derin vadi ise ender bulunur bir doğa parçasıdır.
Kitap Mağarası Kayaların oyulmasıyla oluşturulmuş (demir Kale 1)
adıyla anılan, ikişer katlı erken dönem Hıristiyanların yaşadığı
yerleşim birimleri bulunmaktadır. Mağaralara İndere köyü (Zey) içinden
yaya olarak gidilmektedir.
Gümüşkaya (Palaş) Mağaraları Adıyaman ilinin 40 km. güneybatısında
Göksu nehri kenarında aynı adla anılan köyün batısında kayalardan oyma
tünel şeklinde birbirleri ile bağlantılı çok sayıda mağaralar yer
almaktadır. Tarihte konut olarak kullanılan bu mağaraların M.Ö. 150
yılında yapıldığı tahmin edilmektedir.
Camiler ve Kiliseler
Ulu Cami, Çarşı Cami, Kab Cami, Musalla Cami, St. Paul Kilisesi en önemlileridir.
Adıyaman Camileri
Nemrut (Kahta)
Adıyaman'ın 103 km doğusundadır. Tümülüs ana kaya üzerine kırma
taşların yığılmasıyla oluşturulmuştur. Tümülüsün doğu, batı ve
kuzeyinde ana kaya düzleştirilerek teraslar düzenlenmiş, doğu ve batı
teraslarda tanrı heykel ve kabartmaları yapılmıştır.
Arsemia (Kahta)
Adıyaman'a 63 km uzaklıkta olup, Kahta çayının doğusundadır.
Güneyindeki tören yolunda Mitras'ın kabartma steli, ayin platformu
üzerinde Antiochos-Heracles tokalaşma steli ve bunun önünde döneminin
Anadolu'da bilinen en büyük kitabesi vardır.
İçmeceler
Çelikhan İçmesi Çelikhan İlçesi'nin 23 km. kuzeydoğusundadır.
İçmerenin suyu mide, bağırsak, karaciğer, safra kesesi, hastalıklarıyla
böbrek taşı ve şişmanlıkta kullanılması büyük ölçüde faydalıdır.
Besni İçmesi Besni İlçesinin 6 km. kuzeydoğusundadır. Bu içmenin
suyu böbrek taşlarına, kronik kabızlık, bağırsak ve mide iltihaplarında
faydalıdır.
Kotur İçmesi Adıyaman'a 25 km. uzaklıkta ve kuzeybatısındadır.
Akçalı köyüne 5 km. mesafede şifalı bir soğuk su içmesidir. Bu su bazı
mide ve bağırsak hastalıklarına iyi gelmektedir.
Milli Parklar
Nemrut Dağı Milli Parkı
Atatürk Barajı ve GAP
Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), ülkemizin Güneydoğu Anadolu
Bölgesindeki 9 ilde (Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis,
Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak) uygulanmakta olan çok sektörlü
entegre bir bölgesel kalkınma projesidir. Başlangıçta su ve toprak
kaynaklarının geliştirilmesine dayalı olarak tasarlanan proje, 1989
yılında GAP Mastır Planının hazırlanması ile çok sektörlü ve entegre
bir bölgesel kalkınma projesine dönüştürülmüştür. Projenin en önemli
ayağı olan Atatürk Barajı Türkiye'nin en büyük, dünyanın 8. büyük
barajıdır. Adıyaman ve Şanlıurfa il sınırları içerisinde yer alan
Atatürk barajı ile yıllarca kurak olan bu topraklara adeta can gelmiş,
bölgenin ekonomisi hızla gelişmiştir.
Diğer taraftan, yöre halkı tarafından "deniz" olarak nitelendirilen
Baraj Gölü, bölge turizmine büyük ölçüde çeşitlilik sağlamıştır. Göl
üzerinde balıkçılık ve su sporları yapılmaktadır.
Müzeler ve Örenyerleri
Müzeler
Adıyaman Müzesi
Adres: Atatürk Cad. Adıyaman
Tel: (416) 216 29 29
Faks: (416) 216 98 98
Örenyerleri
Nemrutdağı Örenyeri - Kahda/Karadut
Aresemeia Örenyeri - Kahda/Kocahisar
Eski Besnil - Eski Beni/Merkez
Pirin Örenyeri - Adıyaman/Merkez
Arsameia Ören Yeri (Nymphaios Arsameia'sı): Kral I. Antiochos
kitabelerinde söz edildiğine göre, Arsameia İ.Ö. 2. Yüzyılın başlarında
Kommagene'lerin atası Arsemez tarafından Kahta çayının doğusunda Eski
Kahta kalesinin karşısında kurulmuş Krallığın yazlık başkenti ve idare
merkezidir.
Güneydeki tören yolunda Mitras'ın kabartma steli, ayin platformu
üzerinde Antiochos-Herakles tokalaşma steli ve bunun önünde Anadolu'nun
bilinen en büyük Grekçe yazıtı, yazıtın bulunduğu yerden başlayan 158
m. derine inen bir tünel ile yazıtın batısında benzer bir kaya dehlizi
bulunmaktadır. Tepe üzerindeki platformda Mithridathes Callinichos'un
mezar tapınağı ve sarayı yer almaktadır. Arsameia ören yeri, Adıyaman'a
60 km. uzaklıktadır.
Yeni Kale: Adıyaman'a 60 km. uzaklıkta Kocahisar köyü yakınındadır.
Kommagene'ler tarafından inşa edilen Yeni Kale, karşısındaki Arsemeia
ile birlikte kullanılmıştır. Romalılar ve ardından Memluklular
tarafından restore edilen Kale en son 1970'lerde kısmen onarılmıştır.
Kale içinde çarşı, cami, zindan, su yolları, güvercinlik kalıntıları ve
kitabeler bulunmaktadır. Kale'den Nymphois'e inen su yolu bir tünelle
Arsameia'ya başlanmıştır. 80 metreyi bulan bu yolla halen suya ulaşmak
mümkündür.
Derik Kalesi: Cendere Köprüsünden sonra Sincik yolu üzerindeki
Datgeli köyünün yakınlarındaki 1400 m. rakımda bulunan tepenin üzerine
kurulmuştur. M.S. 70'lerde Romalılar tarafından inşa edildiği ve
300'lere kullanıldığı tahmin edilen, içerisinde büyük bir tapınak
bulunan bölgenin kutsal alanı kabul edilen kalenin hemen yakınında
Kommagene döneminde inşa edilen Temenos kalıntıları bulunmaktadır.
Gerger Kalesi (Fırat Arsameia'sı): Adıyaman'ın Kahta İlçesine 85 km.
uzaklıkta bulunan, tarihi Geç Hitit dönemine dayanan kale, Fırat
nehrinin batı yakasında yer almaktadır. M.Ö. II. yüzyılda
Kommageneliler'in atası olan Arsames tarafından kurulmuştur. Sarp
kayalar üzerine, Aşağı ve Yukarı Kale olmak üzere iki bölümde inşa
edilen Gerger Kalesi'nin batı surlarında Kral Samos'a ait bir kabartma
bulunmaktadır. İslami dönemde de kullanılan kale içerisinde cami,
dükkanlar ve su sarnıçları bulunmaktadır.
Perre Antik Kenti: Adıyaman kent merkezine 5 km. uzaklıkta, Kuyucak
köyü yolu üzerindeki Pirin köyündeki kalıntılar 200 civarındaki kaya
mezarı ve yerleşim yerine sahiptir. Antik çağdan kalan bu nekropol ve
çevresi Kommageneliler döneminde önemli bir yerleşim merkezi olmakla
birlikte, asıl Romalılar döneminde gelişmiş bir kenttir. Girişleri
kabartmalarla süslenmiş birbirine geçişli içerisinde lahitler
yerleştirilmiş kayaların içine oyulmuş mezar odaları şeklinde
kalıntılardır.
COĞRAFYA
Adıyaman'ın Kuzey kesimi torosların uzantısı olan Malatya dağları
ile çevrilidir. Çelikhan, Gerger ve Tut ilçelerinin arazilerinin çoğu
dağlıktır. İlin belli başlı dağları; Güneye inildikçe ova nitelikli
araziler başlar. Şanlıurfa ve Diyarbakır ile il sınırı oluşturan Fırat
Nehri ilin can damarıdır. Gölbaşı, İnekli, Azaplı Abdulharap Gölleri
Adıyaman'ın doğal gölleridir. Atatürk Barajının yapılması ile meydana
gelen Atatürk Barajı gölü, Adıyaman için adeta deniz niteliğindedir.
Adıyaman karasal bir iklime sahip olduğundan yazları sıcak ve kurak, kışları yağışlı ve soğuk geçmektedir.
TARİHÇE
Adıyaman yöresinde Hititliler, Asurlular, Hurriler, Frigler,
Persler, Makedonlar, Kommageneliler, Romalılar ve Bizanslılar
yaşamıştır. Şehri 8. yüzyılda Emevi komutanlarından Masur İbni Caneve
kurmuştur. Daha sonra Abbasiler, Eyyübiler, Selçuklular, Memlüklular ve
Osmanlı egemenliğine girmiştir.1923 yılında Malatya iline bağlı ilçe
olan Adıyaman 1954 yılında il olmuştur.
NE YENİR?
Çiğ köfte, İçli Köfte, Basalla (ekşili köfte), Cılbır, Mercimekli
Köfte, Pestil, Yapıştırma ve Hıtap, Adıyaman'ın ünlü yemek türlerinden
bazılarıdır. İl merkezinde yöresel yemeklerin bulunduğu lokantalar
mevcuttur. Kahta ilçesindeki Baraj Gölü kıyısında balık yenebilir.
Nemrut Dağı yolu üzerindeki konaklama ve kafeteryalarda yeme-içme
olanağı mevcuttur.
Adıyaman'dan yemek tarifleri
Adıyaman Tavası
Malzemeler :
1.5 kg. koyun eti kuşbaşı
250 gr. çekilmiş kuyruk yağı
5 kg. domates
1.5 kg. patlıcan
250 gr. yeşil biber
100 gr. sarımsak
Yeteri kadar tuz
Hazırlanışı: Domates ve patlıcanların kabuğu soyulur ve kuşbaşı
doğranır. Tavaya doğranmış et konur, soyulmuş sarımsak etin üzerine
serpilir, üzerine yeşil biber ve kuyruk yağı dizilir ve üzerine
doğranmış patlıcanlar yerleştirilir, en üste domatesler konur ve fırına
verilir. Piştikten sonra servis yapılır.
Karıştırmalı Adıyaman Pilavı
Malzemeler :
1.5 kg. bulgur
500 gr. tereyağı
2 kg. doğranmış et (kavurma et)
100 gr. Salça
100 gr. Pul biber
50 gr. baharat
yeteri kadar tuz
Hazırlanışı: Et kavrulur, bir tencereye alınarak üzerine salça
dökülür, biber ve baharat üzerine 1.5 litre su ilave edilir.
Kaynadıktan sonra bulgur eklenerek bir miktar kaynatılıp suyu
çekildikten sonra servis yapılır.
Burma Tatlısı
Malzemeler:
1 kg. baklava unu
750 gr. Antep fıstığı
500 gr. tereyağı
35 gr. nişasta
3 kg. şeker
Hazırlanışı: Un hamur yapılıp 25 yumak halinde ayrılır, yumaklar
yufka şeklinde açılır. Yufkalar tepsiye her yufka arasına fıstık
serpilerek yerleştirilir. Tepside dilimlenir, üzerine yağ dökülerek
fırına konur. Piştikten sonra üzerine şerbeti dökülür. Servis yapılır.
NE ALINIR?
Adıyaman'ın kent merkezinde bulunan tarihi çarşı Oturakçı Pazarı'nda
yöreye özgü halı, kilim, cicim, heybe gibi el sanatları ürünleri ile
turistik eşyalar bulunabilir. Nemrut'taki turistik tesislerde satılan
Nemrut heykelleri, hediyelik olarak alınabilecek eşyalardır. Yine bu
tesislerde, yörenin tarihinin anlatıldığı çeşitli dillerdeki Nemrut
rehber kitapları bulunabilir.
LİNKLER
Adıyaman Valiliği http://www.adiyaman.gov.tr/valilik/valilik_giris.html
YAPMADAN DÖNME
Nemrut Dağı'nı görmeden, güneşin doğuşunu ve batışını izlemeden,
Kommagene Uygarlığı eserlerini görmeden,
Atatürk Barajı Kahta Sahilindeki lokantalardan balık yemeden,
Adıyaman Müzesini gezmeden,
Yörede dokunan halı, kilim, cicim ve heybe ve Nemrut heykelleri almadan
Sakın Dönmeyin.
|
